گفتگو دکتر محبوبه سیدصالحی با برنامه «از پارسی تا فارسی» رادیو گفتگو 13 آبان 1400

folder_openمقالات
commentبدون دیدگاه
گفتگو دکتر محبوبه سیدصالحی با برنامه «از پارسی تا فارسی» رادیو گفتگو 13 آبان 1400
در حال بارگذاری پخش کننده...

گفتگو دکتر محبوبه سیدصالحی (دکترای ادبیات و پژوهشگر حوزۀ شعر و ادبیات فارسی) با برنامه «از پارسی تا فارسی» “رادیو گفتگو” با حضور بهزاد محمودزاده (تهیه‌کننده)، حسن منصوبی (کارشناس‌مجری)، خانم فاطمه ربانی (آيتم‌ساز) و ارتباط تلفنی با دکتر سیدحسین رضوی خراسانی (کارشناس، پژوهشگر، مؤلف و معلم فلسفه و تاریخ)، خانم رقیه غلامی (فارغ التحصیل ادبیات و مدرّس درس عربی)، دکتر عرفان اکبری (دبیر زیست‌شناسی) و دکتر مهدی محمدی (کارشناس و پژوهشگر ادبی، استاد و عضو هیئت علمی دانشگاه)

 

دغدغۀ دبیر ادبیات (با نگاه نسل جدید دبیران که دانش‌آموختۀ دانشگاه هستند) نسبت به ادبیات و زبان فارسی چگونه است؟

در تلقی عموم همیشه این تصور وجود داشته است که یک دانش‌آموختۀ ادبیات هم باید ادیب باشد و هم شاعر. اصولاً شاعر کیست؟ ادیب کیست و دبیر ادبیات کیست؟ نسبت این سه رأس مثلث چگونه برقرار می‌شود؟

زمانی وجود دارد که ما بعنوان کسی که می‌خواهد آکادمیک ادبیات را فرابگیرد به این رشته وارد می‌شویم و مقاطع لیسانس، فوق‌لیسانس و دکترا را پشت سر می‌گذاریم، در اینجا تکلیف مشخص است؛ در این حالت شخص به سمت تدریس هدایت می‌شود و آنچه را بعنوان علم آموخته است آموزش می‌دهد.

اما نکتۀ اصلی اینجاست که ما همانگونه که به ادبیات نگاه ذوقی داریم باید نگاه علمی نیز داشته باشیم. در این صورت فردی که وارد دانشگاه می‌شود و دارای نگاهی آرمانی مبتنی بر ذوق به این رشته است هنگامی که با واحدهای درسی مختلف دانشگاهی روبرو می‌شود دچار غافلگیری نمی‌شود زیرا باید بپذیرد که ادبیات هم ذوق است و هم علم و این دو توأمان باید مد نظر قرار گیرد.

 

نسبت بین ادبیات و تاریخ

ادبیات در بستر تاریخ اتفاق می‌افتد و نسبت آنها به یکدیگر مانند روح و تن است. چنانکه می‌بینیم در قرن چهارم و پنجم که دورۀ سلطۀ غزنویان است تاریخ بیهقی نگاشته می‌شود و یا در عهد مغول و در بحبوحۀ حملۀ مغولان تاریخ جهانگشای جوینی ـ که یک اثر ادبی فاخر نیز هست ـ نگاشته می‌شود؛ این اثر هم برای تاریخ‌دانان و هم برای اهل ادبیات منبع و مرجعی درجه‌یک و مهم تلقی می‌شود.

شعر حافظ نیز در بستر تاریخی خود با زهد ریایی به مقابله برمی‌خیزد همانگونه که شعر فرخی یزدی نیز متأثر از مبارزاتی است که برای مشروطه‌خواهی در جریان بود.

دربارۀ سعدی نیز این نکته گفتنی است که بهتر است به سعدی از جنبۀ تعلیمی بنگریم زیرا او به دنبال روایت تاریخ نیست و اصولاً روایت‌گری تاریخ کار او نیست؛ چنانکه از نظر جامعه‌شناسی نیز این ایراد به او وارد است که چرا اویی که در زمان حملۀ مغول می‌زیسته است هیچ اشاره‌ای به این واقعه در شعرش وجود ندارد. پس می‌بینیم که هدف سعدی از شعر صرفاً تعلیم و یا معاشقه است.

دانشجویان ادبیات فارسی چه در دورۀ لیسانس و چه در دورۀ تحصیلات تکمیلی آثاری تاریخی همچون تاریخ بیهقی و جهانگشای جوینی را مطالعه می‌کنند که این امر نشان‌دهندۀ پیوند ناگسستنی ادبیات و تاریخ از یکدیگر است؛ البته این امر نه از صبغۀ تاریخی این قبیل آثار می‌کاهد و نه از صبغۀ ادبی آنها.

 

نگاه ادبیانه و زبان‌شناسانه به جهان در گفتگو دکتر محبوبه سیدصالحی در رادیو

باید بحث ادبیات را از زبان جدا کنیم؛ اگر مقولۀ دستور زبان را به زبان‌شناسان محول کنیم و ادبیات را بعنوان مقوله‌ای جدا و ذوق‌محور در نظر بگیریم پس بهتر است که مرز دقیق میان این دو را تعریف کنیم تا در هنگام آموزش بین آنها خلط مبحث نشود.

باید توجه داشته باشیم که در هر دورۀ تاریخی یک ادبیات با دستور زبان مخصوص به خود شکل گرفته است و این مسیر تا به امروز نیز ادامه داشته است. پس بهتر است در دورۀ معاصر بحث ادبیات و زبان‌شناسی را از هم جدا کنیم زیرا دانش زبان‌شناسی امروز شکل گرفته و به یک رشتۀ جداگانه تبدیل شده است.

به این ترتیب کودکی که وارد مدرسه می‌شود وجه تمایز این دو را به خوبی می‌شناسد. از اینجا کودک متوجه می‌شود که زبان عربی و زبان انگلیسی که در مدرسه آموزش داده می‌شود چیزی شبیه به زبان فارسی است و به همین ترتیب همانگونه که بین زبان عربی و ادبیات فارسی تفاوت وجود دارد بین زبان فارسی و ادبیات فارسی نیز همین تفاوت از سنخی دیگر دیده می‌شود.

به تعبیری دیگر ادبیات جهان مشترک میان زبان‌هاست در حالیکه اگر چه زبان‌ها در بنیاد ساختارهای مشابهی دارند اما جهانشان متفاوت است.

ایراد بزرگی که به نظام آموزشی در ایران وارد است جدا نکردن زبان‌شناسی از ادبیات است؛ این تصور غلطی است که ما به دبیر ادبیات فارسی حکم کنیم که باید دستور زبان را به دانش آموزان یاد بدهد زیرا این کار اساساً کار یک زبان‌شناس است. اگر این تفکیک بین حوزه‌ی ادبیات و زبان‌شناسی به درستی صورت بگیرد کار دبیران ادبیات نیز راحت‌تر می‌شود و دانش‌آموز نیز در یادگیری سریع‌تر پیشرفت می‌کند.

 

واژه‌سازی در کتاب‌های درسی

به نظر می‌رسد اصرار فرهنگستان زبان و ادب فارسی در جایگزینی واژه‌های فارسی به‌جای معادل‌های انگلیسی که به حوزۀ اصطلاحات علمی (مثلاً در زیست‌شناسی) نیز تسری پیدا کرده است بیشتر از اینکه به فهم بهتر این مفاهیم کمک کند یک کلیله و دمنۀ زیست‌شناسی را بوجود آورده است که مشکل را نه تنها حل نکرده است بلکه دو چندان هم شده است.

بهتر است فرهنگستان بجای تمرکز بر روی تولید واژه به سمت و سوی سیاست‌گذاری‌های آموزشی صحیح در زمینۀ آموزش زبان فارسی برود البته با در نظر گرفتن این نکته که این سیاست‌گذاری‌ها واپس‌گرایانه نباشد.

پست های مرتبط

دیدگاهتان را بنویسید

نشانی ایمیل شما منتشر نخواهد شد.

این فیلد را پر کنید
این فیلد را پر کنید
لطفاً یک نشانی ایمیل معتبر بنویسید.
برای ادامه، شما باید با قوانین موافقت کنید

فهرست